“An imaginative leap into the future”, dat is de omschrijving die Peter Schwartz geeft van een scenario. Een krachtig en voorstelbaar beeld van de toekomst. Geen voorspelling uit de glazen bol maar een verkennend verhaal dat de huidige stand van zaken en onvermijdelijke trends verrijkt met een uitwerking van de factoren die nu nog onzeker zijn.<\/p>\n\n\n\n
Schwartz heeft zijn\nervaring opgedaan bij Shells Scenarios Team. Onder leiding van Pierre\nWack ontwikkelde dit team in de jaren zeventig alternatieve\ntoekomstbeelden. Dat hielp de top van het bedrijf om beslissingen af\nte wegen in een breder kader dan alleen de business-as-usual<\/em>.\nDe lange termijn van investeringen van oliebedrijven dwingt namelijk\nom rekening te houden met een wereld die wezenlijk anders kan zijn\ndan vandaag. Het extrapoleren of doortrekken van de huidige gang van\nzaken biedt dan te weinig houvast.<\/p>\n\n\n\n Eerder al gebruikte\nde Amerikaanse militaire denktank RAND Corporation het scenariodenken\nvoor veel extremere voorbeelden. Herman Kahn bedacht ondenkbare\ngebeurtenissen die in de Koude Oorlog konden plaatsvinden1<\/sup><\/a><\/sup>.\nOndenkbaar in de zin van onvoorstelbaar: daden van nucleaire\noorlogsvoering. Met behulp van de speltheorie onderzocht hij hoe de \nmachtsblokken zouden reageren op bepaalde hypothetische acties van de\ntegenstander. Juist door de extreemste scenario’s op een objectieve\nmanier te analyseren bood hij evenwicht aan de fatalistische Mutual\nAssured Destruction (MAD)<\/em>, de doctrine\nvan gegarandeerde wederzijdse vernietiging die daarvoor in feite als\nbusiness-as-usual<\/em>\ngold.<\/p>\n\n\n\n De impasse in het\ndenken over ons voedselsysteem is gelukkig minder catastrofaal dan in\ndie tijd. Toch voelen we ook nu dat zaken veranderen en dat we dat\nniet altijd onder controle hebben. De trends – driving\nforces<\/em> genaamd in het scenariodenken –\nwijzen op verschillende ontwikkelingen die soms strijdig met elkaar\nzijn. Zo heeft een groeiende en rijkere wereldbevolking meer eten\nnodig en dus een grootschaligere productie. Het vruchtbare Nederland\nproduceert al voor export over de hele wereld. Maar consumenten\nvragen ook om producten die uit de eigen omgeving komen. In abstracte\nzin laait zo de discussie op tussen wereldwijde vrijhandel en lokaal\nprotectionisme. We gaan bewuster om met ons voedsel en verlangen naar\neen ambachtelijke, ‘echte’ maaltijd. Tegelijkertijd zoeken we\ngeavanceerde, bijna farmaceutische, voedingsmiddelen om de gezondheid\neen handje te helpen. Ook producenten zijn zoekend: maken ze hun\nhuidige manier van werken slimmer en efficiënter om zo een goede\nkwaliteit en volume voor een lagere prijs aan te bieden? Of geloven\nze in een markt voor bijzondere producten en investeren ze nu in\nmaatregelen die op termijn mogelijk meer omzet genereren?<\/p>\n\n\n\n Wie zich verdiept in de\nvragen rondom voedsel en het voedselsysteem raakt makkelijk de weg\nkwijt. In het woud van feiten en meningen is niet altijd duidelijk\nwat ‘goed’ is. Het gaat om complexe materie wat het moeilijk maakt om\nde gevolgen van onze keuzes en acties in te schatten. Soms voelt het\nzelfs alsof we helemaal geen keuze hebben of dat die keuze niet zo\nveel uitmaakt. \n<\/p>\n\n\n\n Precies bij dit\nsoort situaties biedt het scenariodenken uitkomst. Omgang met\ncomplexiteit en onzekerheid zijn namelijk kern van de methode. Peter\nSchwartz haalt de Zweedse neurobioloog David Ingvar aan die\nscenario’s memories of the future<\/em>\nnoemt2<\/sup><\/a><\/sup>.\nDe bij Shell ontwikkelde methode is nooit bedoeld om te komen tot het\nenige juiste scenario, tot één mogelijke toekomst. Daar spreken ze\ndan ook over explorative scenarios <\/em>en\ndecision scenarios<\/em>.\nJuist de breedte van verschillende voorstelbare scenario’s verkent de\nkeuzes die mogelijk zijn. Deze scenario’s helpen met de voorbereiding\nop mogelijke toekomsten3<\/sup><\/a><\/sup>.\nEn door de oefening met deze verhalen bouw je een herinnering op,\nalsof je dit echt hebt meegemaakt. Acties en gevolgen zijn al\ndoorgrond. Zo komen werkelijke gebeurtenissen niet als een verrassing\nen is sneller duidelijk welke handelingen op dat moment leiden tot\neen gewenst resultaat.<\/p>\n\n\n\n Deze benadering\ngeeft een handelingsperspectief in schijnbaar hopeloos onzekere\nsituaties. Een van de manieren om scenario’s op te bouwen gebruikt\njuist twee van de critical uncertainties\n– <\/em>“pivotal elements that will act\nunpredictably, and thus might influence your future”4<\/sup><\/a><\/sup>\n– om een assenkruis op te bouwen. Op de assen staan de\nkernonzekerheden, de onzekere ontwikkelingen die van invloed zijn op\nhet verhaal. Voor de ontwikkeling van scenario’s voor de toekomsten\nvan de voedingsindustrie en haar landschappen zoeken we dan ook naar\nde twee belangrijkste onzekerheden. \n<\/p>\n\n\n\n Relevant op dit moment is\ndat de wereldmarkt in transitie is. Grote handelsblokken veranderen\nhun houding ten opzichte van vrijhandel en protectionisme. Daarnaast\ngroeit de wereldhandel, maar verschuift het zwaartepunt voor zowel\nvraag als productie. Nederlands rol als producent voor de wereldmarkt\nen als draaischijf in de wereldwijde voedsellogistiek hangt duidelijk\nsamen met de situatie van de afgelopen decennia. Veranderingen hebben\ndaar sowieso invloed op. Mogelijke toekomsten moeten dus rekeningen\nhouden met óf een nog groter handelsvolume en meer productie in\nNederland óf een productie die zich op ons land zelf richt, met\nkleinschaligere productie, maar ook zonder grote doorvoer en de\nmogelijkheid om onze vraag buiten de landsgrenzen op te lossen.<\/p>\n\n\n\n